Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego
     OBN
     biblioteka
     wydawnictwa
     nowości wydawnicze
     kwartalnik naukowy
 Komunikaty Mazursko-Warminskie
     badania naukowe
     aktualności
     sprawozdania
     pracownicy
     Towarzystwo Naukowe
     im. Wojciecha Ketrzynskiego
     Biuletyn Obwód Kaliningradzki
     Centrum Badań Wschodnich
     Nagroda im. W. Kętrzyńskiego
     Pracownia Kopernikańska
     Katalog on-line
     galeria
     sesje
     Ogłoszenia, konkursy
     kontakt
     archiwum  aktualności
O
Jerzy Czołgoszewski
 
Więziennictwo okresu stalinowskiego na Warmii i Mazurach w latach 1945-1956
 
Olsztyn 2002, wyd. I, B-5, oprawa karton, ss. 343
 
Cena książki to: 30.00 zł netto / 31.50 zł brutto;
 
Stan w magazynie: brak w magazynie
 
Tylna okładka
 
Untitled Document

    Stalinizm jako system poglądów ideologicznych i sposób sprawowania władzy został ukształtowany w okresie, gdy partią i państwem komunistycznym rządził po dyktatorsku w ZSRR Józef Stalin. W Polsce stalinizm rozpoczął się z chwilą przejmowania władzy przez Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego, pod osłoną Armii Czerwonej. Sama definicja stali nizmu nie została jeszcze sformułowana. Określenie to najczęściej jest stosowane w odnie­sieniu do istniejącego systemu politycznego, obejmującego łącznie gospodarkę, metody rzą­ dzenia i ideologię. Jednak nie ma zgody wśród badaczy, w jakim sensie termin „stalinizm" po­winien być używany. Wszyscy jednak jako podstawową cechę charakterystyczną stalinizmu wymieniają stosowanie masowego terroru przez dominującą siłę, de facto monopolistyczną, sprawowaną przez partię komunistyczną i podporządkowaną jej policję polityczną. Oprócz tego, wyróżnikiem stalinowskiego modelu sprawowania władzy była likwidacja wszelkich przejawów pluralizmu politycznego, centralizacja i unifikacja gospodarki oraz całkowite uza­ leżnienie od Związku Radzieckiego.

    W literaturze przedmiotu trwa spór o to, czy stalinizm w Polsce rozpoczął się wraz z przejmowaniem w 1944 r. władzy przez komunistów i przystąpieniem do budowy nowego systemu politycznego, czy też dopiero w drugiej połowie 1948 r., wraz ze zwrotem w polityce Polskiej Partii Robotniczej, kiedy to nastąpił początek procesu intensywnej stalinizacji. Należy zgo­ dzić się ze stanowiskiem Zdzisława Albina Ziemby, który napisał „ci, którzy pojęcie stalini­zmu wiążą z terrorem, słusznie datują początek stalinizmu w Polsce na rok 1944, a ci, którzy stalinizm wiążą z naporem ideologii stalinowskiej, również trafnie przesuwają początek stalinizmu w Polsce na rok 1948". Andrzej Paczkowski w systemie represji w Polsce lat 1944—1956 wyróżnia dwa okresy: terroru masowego (1944—1947) oraz terroru powszech­ nego (1948—1956).

    Realizację swojego celu komuniści rozpoczęli od zorganizowania olbrzymiego aparatu bez pieczeństwa, który, jak stwierdził już w maju 1945 r. na pierwszym powojennym plenum KC PPR jej sekretarz generalny Władysław Gomułka, zaczął wyrastać na „drugie państwo". Więziennictwo stało się jednym z istotnych elementów tego aparatu, którym kierowało Mini­sterstwo Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). W swoim przemówieniu sekretarz PPR wspo­ mniał również o nieludzkich, wręcz „zwierzęcych warunkach" panujących w więzieniach.

    Podobnie jak ZSRR stal się jednym wielkim gułagiem, tak Polska stawała się jednym wielkim więzieniem. Dyrektor Departamentu Więziennictwa i Obozów ppłk Dagobert J. Łańcut, 1 XII 1945 r. chełpił się, że gdyby na mapę Polski nanieść siatkę więzień i obozów, to „okaże się, że Polska jest jednym wielkim więzieniem". Skalę powszechnego terroru w okresie stalinowskim potwierdził dziesięć lat później kolejny dyrektor Departamentu Więziennictwa pik Hipolit Duliasz, który podał, że od 1945 r. do końca 1953 r. tylko przez więzienia podległe departamentowi przeszło ogółem ok. miliona osób (w różnych okresach istniały jeszcze więzienia, areszty i obozy podległe NKWD, areszty Informacji Wojskowej oraz areszty wewnętrzne urzędów bezpieczeństwa).

    W systemie stalinowskiego terroru narzędziem walki nie tylko z opozycją antykomunistyczną, ale i ze społeczeństwem stało się uchwalenie drakońskiego prawa karnego. Charak­ teryzowało się ono znacznym rygoryzmem polegającym na eksponowaniu kary śmierci oraz długoletnich, wyniszczających zdrowie, kar więzienia. Dlatego wydane zostały liczne nowe przepisy karne, będące naśladownictwem procedury sowieckiej.

    Począwszy od 1945 r. na Warmii i Mazurach przystąpiono do uruchamiania więzień wyko rzystywanych wcześniej przez niemieckie władze państwowe. Tylko w dwóch przypadkach utworzono je na bazie byłych poniemieckich obiektów wojskowych: w koszarach oraz na poli­gonie wojskowym. W budowie systemu więziennego na Warmii i Mazurach można wyróżnić cztery etapy. W pierwszym, w początkach drugiej połowy 1945 r. uruchomiono więzienie w Olsztynie, na przełomie lat 1945/1946 rozpoczęło działalność więzienie w Barczewie, a w kwietniu 1946 r. przejęto obiekty więzienia w Szczytnie. W drugim etapie, w 1947 r., uru­ chomiono więzienie w Bartoszycach, dwa lata później w Iławie (w byłych koszarach artylerii), a w połowie 1950 r., po włączeniu Działdowa w strukturę administracyjną woj. olsztyńskiego, przybyło kolejne więzienie. W trzecim etapie, w ramach budowy ogólnopolskiej sieci, powsta­ ły areszty w Braniewie, Giżycku i Ostródzie. Zakończenie ostatniego etapu tworzenia więzień stanowiło powołanie w 1951 r. na terenie byłego poniemieckiego poligonu wojskowego Ośrod­ ka Pracy Więźniów w Kamińsku koło Górowa Iławeckiego.

    Celem niniejszej pracy jest próba ukazania więziennictwa na Warmii i Mazurach oraz roli, jaką więzienia spełniały w okresie stalinowskiego terroru w latach 1945—1956.

    Praca składa się z czterech części. Jej ramy chronologiczne wyznacza początek 1945 r. (powstanie Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego (WUBP) w Olsztynie), i zakończenie — „październik 1956", którego symbolicznym efektem była likwidacja „bezpieki" w jej dotychczasowym kształcie oraz przekazanie więziennictwa w zakres działal­ności Ministerstwa Sprawiedliwości (MS).

    Po raz pierwszy, poza resortowymi pracami i kronikami, w rozdziale pierwszym omówiono, ściśle tajną do tej pory, strukturę WUBP w Olsztynie, działalność WW (VI) oraz częścio­wo Wydziału Śledczego. W rozdziale tym opisano brutalne metody stosowane przez oficerów śledczych wobec więźniów aresztu wewnętrznego WUBP oraz oszacowano liczbę osób, prze­ trzymywanych w tym areszcie w celu przesłuchania przez Wydział Śledczy. W rozdziale dru­gim, przy omawianiu kadry olsztyńskich więzień, jej liczebności, składu socjalnego i przyna­leżności partyjnej, przedstawiono rolę oficerów politycznych i pracowników działów specjal­nych w eliminowaniu z szeregów straży więziennej jej przedwojennych funkcjonariuszy oraz członków innych, niekomunistycznych organizacji zbrojnych i politycznych. Rozdział zakoń­ czono opisem dziejów szkół dla kadry więziennej w Bartoszycach i Iławie.

    Zasadniczą część opracowania zawarto w rozdziałach trzecim i czwartym, przedstawiając w nich początki działalności i rozbudowę systemu więziennego na Warmii i Mazurach oraz stany więźniów, ich populację i więzienne ucieczki. Historię olsztyńskiego więziennictwa koń­ czą podrozdziały o wykonanych wyrokach śmierci oraz kolejnych amnestiach politycznych.

    Z uwagi na braki w podstawie źródłowej niemożliwe było przedstawienie pełnego opisu działalności pozostałych wydziałów WUBP, ich struktury organizacyjnej, obsady etatowej oraz roli w ówczesnym systemie politycznym. Z tego samego powodu tylko zasygnalizowano i zebrano rozproszone w różnych opracowaniach informacje o obozach przejściowych tworzo­ nych przez oddziały NKWD po wkroczeniu Armii Czerwonej (ACz) na tereny Prus Wscho­ dnich. Zagadnienia te wymagają dalszych badań źródłowych, zwłaszcza na podstawie niedo­ stępnych dotychczas rosyjskich materiałów archiwalnych.

    Przeprowadzono szczegółową kwerendę zachowanych akt więziennych zgromadzonych: w Archiwum Aresztu Śledczego w Olsztynie, w Archiwum Państwowym w Olsztynie oraz w Archiwum Akt Nowych w Warszawie.

    Praca, która ma układ chronologiczno-rzeczowy, oparta została w głównej mierze na mate riałach archiwalnych różnych struktur byłego MBP, od Departamentu Więziennictwa, poprzez Wydziały Więziennictwa (DW), do jednostek podstawowych, jakimi były poszczególne więzie­ nia, areszty i obozy.

    W celu ustalenia składu personalnego kierownictwa więzień przejrzano akta osobowe funkcjonariuszy, znajdujące się obecnie w archiwach poszczególnych instytucji więziennych. Wykorzystano również znajdujące się w aktach osobowych materiały byłego Wydziału ds. Funkcjonariuszy WUBP w Olsztynie, który prowadził dochodzenia przeciwko funkcjonariu szom ze względów politycznych i dyscyplinarnych. Materiały te porównywano z aktami spraw sądowych, w przypadku ich zachowania w zbiorach byłego Wojskowego Sądu Rejono­ wego (WSR) w Olsztynie.

    Aby przeanalizować wyroki śmierci wykonane w olsztyńskich więzieniach oraz metody stosowane wobec więźniów politycznych, dokonano kwerendy akt byłego WSR w Olsztynie, przechowywanych w Archiwum Sądu Okręgowego w Olsztynie oraz Archiwum Pomorskie­ go Okręgu Wojskowego w Toruniu. W celu ustalenia odpowiedzialności funkcjonariuszy bezpieczeństwa i przeanalizowania wymierzonych im wyroków po 1956 r. dotarto do akt archiwalnych spraw karnych Sądu Rejonowego w Olsztynie.

    Poza zasobami zgromadzonymi w archiwach więziennych i sądowych skorzystano z mate riałów byłej Okręgowej Komisji Badania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Olszty­ nie, Archiwum Komendy Wojewódzkiej Policji w Olsztynie oraz Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie.

    Kolejnym źródłem informacji były zarówno publikowane, jak i niepublikowane wspomnie nia byłych funkcjonariuszy oraz więźniów okresu stalinowskiego.

    Nikłe rezultaty przyniosła natomiast próba dotarcia do materiałów archiwalnych Prokuratury Wojewódzkiej w Olsztynie oraz Urzędu Ochrony Państwa w Olsztynie.

    Jednak wszystkie wymienione powyższe źródła pozwoliły na możliwie pełny i szczegóło wy opis struktur organizacyjnych oraz działalności poszczególnych więzień.

    Wykorzystane w tej pracy dokumenty zawierają wiele informacji o życiu politycznym i publicznym, a także o nastrojach i postawach różnych grup społecznych, mogą więc być istotnym źródłem badań najnowszych dziejów Warmii i Mazur. Jednak ze względu na jedno stronność podstawy źródłowej, poszczególne zapisy wymagają w dalszym ciągu wnikliwej i krytycznej analizy, której w wielu przypadkach, z braku innych źródeł, autor nie miał moż­liwości przeprowadzenia. Zamieszczanie w pracy często in eztenso, jak i szerokie omawianie dokumentów źródłowych, pisanych językiem ówczesnej ideologii, spowodowały szczególną trudność w zachowaniu poprawnego języka i stylu pracy. Dlatego, aby otrzymać prawdziwy obraz ówczesnej rzeczywistości, często używane pejoratywne określenia należy zastępować


    innymi właściwymi słowami, oddającymi ich pierwotne znaczenie. Mimo powyższych uwag, wydaje się, że wpływa to na zachowanie autentyzmu tamtej epoki.

    Zebrane materiały konfrontowano z literaturą, artykułami prasowymi i innymi drukowanymi źródłami, których pełny zestaw podano w bibliografii.

    Prezentowana praca stanowi tylko zarys głównych problemów i działań więziennictwa na Warmii i Mazurach w latach 1945—1956. W kolejnych badaniach przedstawione materiały należy zweryfikować przede wszystkim z doświadczeniami byłych więźniów politycznych okresu stalinowskiego, którzy przebywali w olsztyńskich więzieniach. W żadnej mierze nie jest intencją autora ocena postępowania poszczególnych osób, zarówno funkcjonariuszy, jak i więźniów wymienionych w pracy, lecz wyłącznie rzetelne przedstawienie ich roli w opisywa nych zdarzeniach.

    Bezpośrednią okazją do podjęcia badań nad dziejami olsztyńskich więzień stały się zorga nizowane w 1998 r. obchody 100-lecia olsztyńskiego więzienia oraz inspiracja prof. dr. hab. Stanisława Achremczyka. Przeprowadzenie wielu kwerend nie byłoby możliwe bez pomocy życzliwych mi osób. Szczególne podziękowania składam dyrektorom olsztyńskiego więzien­ nictwa Jerzemu Krzysztof owi Borkowskiemu oraz Zbigniewowi Pawlickiemu, którzy czynnie wspierali moje badania. W pracy uwzględniono także uwagi przedstawicieli środowiska naukowego wygłoszone w czasie posiedzenia zorganizowanego w 1998 r. w Ośrodku Badań Nau­kowych w Olsztynie.