Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego
     OBN
     biblioteka
     wydawnictwa
     nowości wydawnicze
     kwartalnik naukowy
 Komunikaty Mazursko-Warminskie
     badania naukowe
     aktualności
     sprawozdania
     pracownicy
     Towarzystwo Naukowe
     im. Wojciecha Ketrzynskiego
     Biuletyn Obwód Kaliningradzki
     Centrum Badań Wschodnich
     Nagroda im. W. Kętrzyńskiego
     Pracownia Kopernikańska
     Katalog on-line
     galeria
     sesje
     Ogłoszenia, konkursy
     kontakt
     archiwum  aktualności
O
Wojciech Wrzesiński
 
Sąsiad.
Czy wróg?
Ze studiów nad kształtowaniem obrazu Niemca w Polsce w latach 1795 - 1939.

 
Wydanie drugie zmienione, oprawa twarda, ss. 812
 
Cena książki to: 50.00 zł netto / 52.50 zł brutto;
 
Stan w magazynie: Brak w magazynie
 
Tylna okładka
 

Zainteresowanie innymi narodami w historii narastało stopniowo. Towarzyszyło powstawaniu narodów i formowaniu się państw, pogłębianiu poczucia odrębności i tożsamości narodów. Nasilało się pod wpływem konfliktów, wojen, stanu zagrożenia polityką obcych, odmienności cywilizacji. Znacznie większe było zainteresowanie między narodami o sprzecznych interesach, pozostających w konfliktach, odmiennych kulturowo niż między żyjącymi w przyjaznych stosunkach. W wiedzy o drugim narodzie częściej widziano ochronę własnej tożsamości i suwerenności niż wzorzec, którego naśladowanie mogłoby przynieść korzystne efekty w wielu płaszczyznach życia. Zainteresowanie innymi narodami wraz ze wzrostem różnic politycznych, kulturalnych, cywilizacyjnych pogłębiało się, w miarę jak zwiększała się mobilność społeczeństw, jak rozwój komunikacji społecznej prowadził do poszerzania wiedzy o świecie, jak demokratyzacja stosunków politycznych przełamywała ksenofobię. Dla poznawania innych narodów większe znaczenie miał lęk przed obcymi niż ciekawość. Poznawanie innych narodów było procesem długotrwałym i trudnym. Przynosiło konsekwencje idące w różnych kierunkach. Stwarzało możliwości lepszego zrozumienia własnych zalet i wad, pozwalało na bardziej wyrazistą ocenę miejsca własnego narodu i in­nych nacji na świecie. Niejednokrotnie prowadziło do utrwalania poczucia własnej pychy, samouwielbienia, formowania przekonań o mesjanizmie i prawie do przewodzenia innymi, jednocześnie jednak umacniało poczucie niższości, bez względu na stan faktyczny. W definiowaniu narodów szczególną rolę odgrywał argument historyczny, potwierdzający ciągłość i trwałość postaw oraz wartości narodów, określania cech - przymiotów i wad uznawanych potocznie za charakterystyczne dla danej nacji, a prowadzących do powstawania i utrwalania stereotypów. Dostrzegając możliwości w wykorzystywaniu argumentu historycznego dla kształtowania określonych postaw społeczeństw, manipulując, zakłamywano historię zarówno w wychowaniu szkolnym, jak i pozaszkolnym.
Próby definiowania fenomenu innych narodów, określenia tego, co dla nich specyficzne, odrębne, a co powszechne, uczeni polscy podejmowali wielokrotnie, przede wszystkim w okresach kryzysowych, kiedy byt narodowy wydawał się zagrożony. Ostatnie lata przyniosły liczne publikacje wskazujące na odrodzenie zainteresowań badania tych problemów w wielu krajach. Nad badaniami historycznymi coraz częściej wyraźną przewagę uzyskują - także pod względem metodologicznym - studia empiryczne socjologów, analizy politologów, literatu-roznawców, językoznawców, którzy w swoich badaniach usiłują wykazać nie tylko źródła powstawania stereotypów, lecz także różnorakie ich funkcje w mechanizmach komunikacji społecznej. Podejmowane są próby określenia źródeł wrogości między Polakami a innymi nacjami oraz zależności ich treści i charakteru od stosunków politycznych wewnątrz kraju i stosunków międzynarodowych.
Polacy byli przedmiotem szczególnego zainteresowania nauki niemieckiej, chociaż nad tymi pracami ciążyły bardzo pragmatyczne cele polityczne, określając optykę spojrzenia badaczy, Później pojawiły się badania bez narodowego zaangażowania emocjonalnego. Chęć wyjaśnienia, co dzieliło i dzieli poszczególne narody, co decydowało o sympatiach i uprzedzeniach, co ciążyło na poczuciu odrębności i odmienności, co zmuszało do walki o zachowanie własnej tożsamości w szczególnie trudnych chwilach historii, kiedy poddanie się procesom asymilacyjnym, czy wynaradawianiu, mogło przynieść wiele korzyści w sprawach bytowych i awansu społecznego, prowadziła do pogłębienia zainteresowań badawczych. Po wcześniejszych zainteresowaniach historią polityczną, gospodarczą, społeczną innych narodów coraz częściej usiłuje się wyjaśniać, jak jeden naród kształtował obraz innego, jakie miejsce w świadomości społecznej danego narodu zajmował obraz innej nacji, jakie były sądy i oceny postaw, jaka była geneza takich wyobrażeń, jakie miały one znaczenie dla kształtowania się sympatii lub uprzedzeń politycznych, kulturowych, rasowych i jaki był ich wpływ na wzajemne stosunki.
Podejmując badania, początkowo odnotowywano przykłady owych wyobrażeń, bez prób systematyzacji, głębszej refleksji metodologicznej. Obserwacja tych procesów wskazuje, w jakim stopniu proces kształtowania heterostereotypów innych narodów jest zależny od oglądu samego siebie, od treści autostereotypu. Takie analizy pokazują jednocześnie szczególne uczulenie, tendencje do kształtowania postaw „stereotypogennych", oznaczających zbiorowe tworzenie obrazu drugiej nacji w warunkach zagrożenia własnej tożsamości przez postawy, politykę, wpływy nacji, która chce dominować. W latach dwudziestych XX stulecia zaczęto sobie zdawać sprawę, iż wyobrażenia o innym narodzie rządzą się własnymi prawami, które powodują, że nawet przy odwołaniu się do rzeczywistości ukształtowany obraz częstokroć daleki jest od stanu faktycznego, a istota jego powstania i funkcjonowania decyduje o zachowaniu związków z życiem, ale także o jego fałszowaniu, nieraz już w chwili narodzin. Zasadnicze znaczenie dla tych badań miała stworzona w 1922 r. przez amerykańskiego publicystę Waltera Lippmana teoria stereotypów funkcjonujących w komunikacji społecznej. Stanowiła ona punkt wyjścia rozważań i analiz podejmowanych przez przedstawicieli wielu dyscyplin naukowych, którzy wzbogacali metodologię badań i podstawy filozoficzne, nie zmieniając w sposób zasadniczy zarysowanych problemów. O postępie tych badań decydowali przede wszystkim uczeni interesujący się współczesnością, wiążąc założenia badawcze z określonymi filozoficznymi teoriami poznania, opierając się na empirycznych doświadczeniach, badaniach demoskopowych prowadzonych w wielu krajach, nierzadko pod egidą czynników międzynarodowych. Odtwarzali oni stan współczesny przy poważnych trudnościach w wykazywaniu antycedencji odnotowywanych postaw.
Historycy polscy wielokrotnie podejmowali próby rekonstrukcji stanowisk i sądów j4ednego narodu o drugim, wikłając się przy tym w różnorakie rozważa1nia metafizyczne, niezależne od wymogów krytycznego warsztatu historycznego, a nie zawsze związane z analizami źródłowymi. Często łączyli je z próbami zdefiniowania charakteru narodowego opisywanych nacji, zazwyczaj zajmując stanowiska krańcowe w sprawie zasadniczej: odpowiedzi na pytanie o istnienie kategorii charakteru narodowego.
Osobliwości warsztatu badawczego historyka, a przede wszystkim charakter źródeł, z jakimi się spotyka, ograniczały i ograniczają możliwość stosowania do badań nad przeszłością metod wypracowanych przez dyscypliny interesujące się teraźniejszością, dzięki czemu zmniejsza się możliwość budowania modeli i teorii niezbędnych do prowadzenia tych badań. Wpływ tych badań na naukę historyczną, mimo ich mankamentów, pozostaje poważny. Przy wzrastających za­interesowaniach dziejami całych narodów, a nie tylko jego elit politycznych, opi­nia publiczna stawała się ważnym czynnikiem warunkującym działania politycz­ne na arenie międzynarodowej i w stosunkach wewnętrznych. W okresie demokratyzacji życia politycznego pogłębiło się zrozumienie dla potrzeb badania sądów i ocen jednego narodu o drugim. Bez rekonstrukcji obrazu jednego narodu w świadomości drugiego trudno racjonalnie wyjaśnić stosunki panujące między nimi. Prowadziło to do różnorakich prób analizy charakteru poszczegól­nych narodów, mających zarówno gorących zwolenników, jak i przeciwników. Dzisiaj badania nad współczesnymi hetero- i autostereotypami są prowadzone przy wykorzystaniu badań empirycznych, charakterystycznych przede wszystkim dla studiów socjologicznych. Ich wyniki dostarczając wniosków o współczesnym charakterze stereotypów etnicznych, pozwalają jednak też korygować wyniki badań historycznych, podejmowanych najczęściej na podstawie wcześniej generowanej listy właściwości wyróżnionych dla badanych współczesnych społeczności narodowych. Takie stereotypy mają charakter etnopolityczny, z różnorodnymi konsekwencjami dla życia publicznego. Uproszczone, najczęściej poddawane fabulacji, ale raz wprowadzone do pamięci zbiorowej mają charakter sztywny, przekazywane z pokolenia na pokolenie stają się w dużym stopniu niezależne od rzeczywistości i trudno ulegają zmianom, nie poddając się w praktyce ocenie kryterium prawdy.
Głos historyków w tych badaniach jest ważny, chociaż ich studia, pomimo podjętych prac, są dopiero w zaczątku. Dotychczasowe wyniki tych badań każą stwierdzić, że obecnie łatwiej jest badać zarówno auto-, jak i heterostereotypy et­niczne niż charakter narodowy. Badania nad stereotypami narodowymi wskazują na konieczność i możliwość studiów nad charakterem narodowym, chociaż nie roz­strzygają w sposób ostateczny sporu o istnienie samej kategorii tego pojęcia. Re­konstruowane stereotypy w ujęciu dynamicznym ukazują, jak Polacy w różnych epokach wyobrażali sobie charakter narodowy Niemców, ich pierwiastkowe cechy…