Ośrodek Badań Naukowych im. Wojciecha Kętrzyńskiego
     OBN
     biblioteka
     wydawnictwa
     nowości wydawnicze
     kwartalnik naukowy
 Komunikaty Mazursko-Warminskie
     badania naukowe
     aktualności
     sprawozdania
     pracownicy
     Towarzystwo Naukowe
     im. Wojciecha Ketrzynskiego
     Biuletyn Obwód Kaliningradzki
     Centrum Badań Wschodnich
     Nagroda im. W. Kętrzyńskiego
     Pracownia Kopernikańska
     Katalog on-line
     galeria
     sesje
     Ogłoszenia, konkursy
     kontakt
     archiwum  aktualności
O
Renata Marks-Bielska, Roman Kisiel, Joanna Danilczuk
 
Dzierżawa jako podstawowa forma zagospodarowania popegeerowskiego mienia.
 
Olsztyn 2006, wydanie 1, ss.113
 
Cena książki to: 15.00 zł netto / 15.75 zł brutto;
 
Stan w magazynie: Brak w magazynie
 
Tylna okładka
 

Ziemia, tak jak praca była i jest najważniejszym elementem produk­cji decydującym o jej wielkości, a przede wszystkim o zaspokajaniu po­trzeb ludności. Do lat dziewięćdziesiątych XX w. w polskiej gospodar­ce duży udział miały Państwowe Gospodarstwa Rolne (PGR). Użytko­wały one 18,7% gruntów rolnych i zapewniały pracę wielu ludziom. Gospodarstwa te utrzymywały się w znacznej mierze jedynie dzięki dotacjom państwa. Ponadto obciążone były utrzymaniem wielu placówek socjalnych i mieszkań. Często wykazywały się słabą efektywnością gospodarowania, liczył się efekt końcowy a nie zysk. Do lat osiemdziesiątych nie miały swobody gospodarowania. Wszelkie decyzje narzucane były odgórnie i nie zawsze pozytywnie oddziaływały na sytuację PGR-ów, stąd ciągle zwiększano subwencje i dotacje dla rolnictwa. Zmiana polityki ekonomicznej, stawiająca na rynkowe reguły gospodarowania sprawiła, że wiele PGR-ów stanęło na progu bankructwa. Wycofywanie się z dotacji i subwencji na rolnictwo oraz wprowadzenie liberalnej polityki spowodowało, że ceny żywności zaczęły rosnąć, natomiast odwrotnie na nią kształtował się popyt. Sytuacja taka stawała się niekorzystna zarówno dla gospodarstw państwowych, jak i indywidualnych. Z powodu słabej płynności finansowej PGR-y przestały spłacać kredyty i często zalegały ze składkami ZUS. Długi PGR-ów, coraz bardziej niewydolnych w nowej sytuacji rynkowej, narastały z dnia na dzień (Dzun 2002, 2005).
W związku ze zmianą polityki państwa 19 października 1991 r. sejm przyjął ustawę o gospodarowaniu nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa, która weszła w życie 1 stycznia 1992 r. Uruchomiła ona proces przemian polskiego rolnictwa. Jej głównym celem było ograniczenie bezpośredniego wpływu rządu na decyzje przedsiębiorstw, a przez to uelastycznienie i przyspieszenie tych decyzji oraz redukcja długu publicznego przez uzyskiwanie dochodów ze sprzedaży aktywów państwowych. Do realizacji tego celu powołano 1 stycznia 1992 r. Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa, która miała zająć się przejmowaniem mienia państwowego.
Nowo powstała Agencja przejęła ziemię i zrujnowane budynki bez inwentarza oraz długi na łączną sumę ponad 365 min zł. Z tego ponad połowę stanowiły kredyty i pożyczki. Każdy hektar przejętej ziemi obciążony był pięćsetzłotowym długiem. Majątek pokrywał zadłu­żenie tylko w 60% (Łaniewski 2002). W połowie lat dziewięćdziesiątych Agencja przejęła prawie wszystkie nieruchomości pochodzące z PGR-ów (łącznie przejęto 1666 PGR-ów). Agencja ponadto rozporządzała Za­sobem Skarbu Państwa poprzez jego sprzedaż, dzierżawę, ale także administrowanie, tworzenie jednoosobowych spółek Agencji, nieod­płatne przekazanie Lasom Państwowym i innym instytucjom oraz wnie­sienie w formie aportu do spółek. Nieruchomości oferowano głównie rolnikom indywidualnym w celu zwiększenia powierzchni gospodarstw rodzinnych i poprawy struktury agrarnej polskiego rolnictwa. Obrót zie­mią odbywał się jednak bez żadnych ograniczeń, co regulowała ustawa wprowadzona dopiero 11 kwietnia 2003 r. o kształtowaniu ustroju rol­nego, przekształcając również AWRSP w Agencję Nieruchomości Rol­nych (ANR) i nieco zmieniając jej zadania.
W początkowym okresie działania Agencji popyt na ziemię nie był duży, zwłaszcza gdy chodziło o jej kupno. Początkowe założenia, że najlepszą formą rozdysponowania gruntów będzie sprzedaż okazały się nierealne. Polscy rolnicy nie posiadali odpowiedniego kapitału, aby w tak krótkim czasie przejąć większość państwowych nieruchomości. Prężnie rozwijającą się formą była dzierżawa i stała się łatwym sposobem założenia lub powiększenia już istniejącego gospodarstwa.
Dzierżawa dzięki temu, że powoduje zmianę podmiotów użytkujących grunty rolne, uznawana jest za jedną z form szeroko rozumianego obrotu ziemią. Z ekonomicznego punktu widzenia obrót dzierżawny pełni te same funkcje, co własnościowy, prowadzi bowiem do zorganizowania gospodarstwa rolnego jako jednostki produkcyjnej. Dzierżawa rolnicza stanowi w płaszczyźnie ekonomiki rolnej formę organizacyjną gospodarstwa rolnego, natomiast w płaszczyźnie polityki rolnej i prawa - instrument prawny kształtowania struktury agrarnej (Tańska-Hus 2000a).
W warunkach, gdy zasoby kapitału są ograniczone, dzierżawa jest najlepszą formą zagospodarowania mienia Skarbu Państwa w rolnictwie, gdyż jednoznacznie określony jest właściciel i użytkownik majątku. Dzierżawca gospodaruje na własny rachunek i ryzyko, płacąc jedynie właścicielowi czynsz dzierżawny (Jaworowski 1999).
Dzierżawa, chociaż jest tak ważna, z punktu widzenia rozwoju rolnictwa, w polskim ustawodawstwie została zepchnięta na margines. Przez wiele lat miała duży udział w gospodarstwach indywidualnych, jednak mimo to nie doczekała się szczegółowych przepisów. Kwestie odnoszące się do dzierżawy zostały zawarte w Kodeksie cywilnym, który po­wstał na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX w. Uważa­no wówczas, że jest to instytucja nietrwała i szczątkowa. Pomimo zmia­ny realiów po latach dziewięćdziesiątych, dzierżawa nadal regulowana jest tymi samymi przepisami, nieprzystosowanymi do charakteru dzier­żawy. Kodeks cywilny zbyt ogólnikowo odnosi się do tej formy, a wpro­wadzone ustawy często są niewystarczające. Brakuje przepisów określa­jących minimalny czas jej trwania, a maksymalny nie zawsze gwarantuje zwrot nakładów poniesionych na produkcję rolną, co może skutecznie zniechęcać rolników do modernizacji i inwestycji na przedmiocie umo­wy. Dzierżawca ma małą swobodę prowadzenia działalności, a przepisy prawne bardziej chronią wydzierżawiającego.
Najdalej idącym sposobem zmian strukturalnych o trwałym charakterze są niewątpliwie zmiany wynikające z transakcji kupna i sprzedaży nieruchomości (Tańska-Hus 2000a). Sprzedaż gruntów, którymi dysponuje ANR w ostatnim czasie nabiera coraz większego znaczenia, ale podstawową formą zagospodarowania popegeerowskiego mienia jest w dalszym ciągu dzierżawa, dlatego też istotne jest stworzenie nowych rozwiązań prawnych, ułatwiających praktyczne wykorzystanie tej formy zagospodarowania gruntów. Wykorzystując zapisy Kodeksu cywilnego oraz wymogi prawodawstwa rolnego Unii Europejskiej, a zwłaszcza art. 220 traktatu rzymskiego należy ustanowić nowe regulacje, które stworzą jasne, niepodważalne, prawnie gwarantowane warunki gospodarowania na dzierżawionych nieruchomościach. Jest to szczególnie istotne obecnie, ponieważ wprowadzenie jednolitego systemu płatności obszarowych w Polsce, zgodnie z dyrektywą UE od 2009 r. wymaga uporządkowania wszystkich spraw związanych z użytkowaniem gruntów rolnych, w tym dzierżawy rolnej (Uzasadnienie, 2006).
Stworzenie odrębnych przepisów odnośnie dzierżawy mogłoby w jeszcze większym stopniu wpłynąć na znaczenie tej formy zagospodarowania obszarów po byłych PGR-ach. Poprzez tę instytucję można bowiem - przy relatywnie niskich kosztach - stworzyć gospodarstwo konkurencyjne na rynku UE. Niewątpliwie świadczyć o tym mogą doświadczenia innych krajów europejskich, w których dzierżawa w wielu gospodarstwach stanowi główne źródło ziemi wykorzystywanej w produkcji rolniczej.
Autorzy składają serdeczne podziękowania Dyrekcji i Pracownikom Oddziału Te­renowego Agencji Nieruchomości Rolnych w Olsztynie za okazaną pomoc, życzliwość, a także współfinansowanie projektu badawczego oraz niniejszej publikacji.